- Yerinden çıkan kalıcı dişte ilk 60 dakika belirleyicidir
- Süt dişi yerine takılmaz; alttaki kalıcı diş korunur
- Kazadan sonra aylarca süren röntgenli takip gerekir
Dental travma; düşme, çarpma, spor ya da trafik kazası sonucu dişin kırılması, yerinden oynaması ya da yuvasından tamamen çıkmasıdır. En sık çocukluk ve ergenlikte görülür: yürümeyi öğrenen bebeklerde, oyun parkında, bisiklette ve temaslı sporlarda. Çoğunlukla üst ön dişler etkilenir.
Travmada sonucu çoğu zaman diş hekiminden önce, kaza anında yanında olan yetişkin belirler. Bu yüzden bu sayfa önce ilk saatte ne yapılacağını, sonra klinikte neler olduğunu anlatıyor.
Kaza anında önce neye bakmalı?
Önce çocuğa, sonra dişe. Bilinç kaybı, kusma, şiddetli baş ağrısı, sersemlik, burundan ya da kulaktan kan veya sıvı gelmesi baş yaralanmasının işaretidir; bu durumda doğrudan acil servise gidin, diş sonra gelir. Kazadan sonra öksürük ya da nefes darlığı varsa ve kırık parça bulunamıyorsa, parçanın solunum yoluna kaçmış olabileceğini düşünün ve acile başvurun. Dudakta derin kesik ya da durmayan kanama varsa temiz bir bezle bastırarak yola çıkın; dikiş gerekebilir. Yara ya da diş toprakla temas ettiyse tetanos aşılarının güncel olup olmadığını aile hekiminize danışın.
Kalıcı diş yerinden çıktıysa ilk 60 dakikada ne yapmalı?
Yuvasından tamamen çıkan kalıcı bir dişin kurtulma şansı, kök yüzeyindeki hücrelerin canlı kalmasına bağlıdır. Bu hücreler kuruyunca kısa sürede ölür. Sakin kalıp şunları yapın:
- Dişi bulun ve taç kısmından tutun: ağızda görünen beyaz bölümden. Köke dokunmayın.
- Kirliyse en fazla on saniye soğuk akan suyun altında tutun. Fırçalamayın, ovalamayın, sabun ya da alkol kullanmayın.
- Mümkünse yerine geri takın. Çocuk sakinse dişi doğru yönde yuvasına bastırın ve temiz bir mendil ya da gazlı bezi ısırtarak yerinde tutun.
- Takamıyorsanız süte koyun. Süt yoksa serum fizyolojik ya da çocuğun bir kaba biriktirdiği kendi tükürüğü olur. Peçeteye sarmayın, kurumaya bırakmayın.
- Hemen gelin. İzmir'deki kliniğimize gelirken yoldan arayın, hazırlanalım. Dişin ağız dışında kuru kaldığı süre 60 dakikayı geçtiğinde başarı şansı belirgin düşer; ne kadar erken, o kadar iyi.
Klinikte dişi yerine oturtuyor ya da yerine doğru taktığınızı kontrol ediyor, ardından ince bir tel ve kompozitle komşu dişlere genellikle iki haftalığına sabitliyoruz.
Süt dişi yerinden çıktıysa neden geri takılmaz?
Süt dişinin kökünün hemen arkasında kalıcı dişin tomurcuğu gelişir. Yuvasından çıkmış bir süt dişini geri bastırmak bu tomurcuğa zarar verebilir ve enfeksiyon riski taşır. Bu yüzden süt dişleri yerine takılmaz. Yine de aynı gün muayeneye gelin: kök parçası kalıp kalmadığına, dudak ve dişeti yaralanmasına ve diş gerçekten çıkmış mı yoksa dişetinin içine mi gömülmüş, buna bakıyoruz. Süt ön dişinin erken kaybı genellikle belirgin yer kaybına yol açmaz; görünüm ya da konuşma için gerekirse yer tutucu konuşulur.
Kırık ya da yerinden oynamış dişte ne yapılır?
Kırık parçayı bulabilirseniz bir bardak su ya da süt içinde getirin; uygun durumlarda yerine yapıştırılabilir.
| Yaralanma | Ne görürsünüz | Klinikte |
|---|---|---|
| Mine kırığı | Küçük bir köşe eksik, hassasiyet yok | Keskin kenar yumuşatılır ya da kompozit bonding ile tamamlanır |
| Mine-dentin kırığı | Sarımsı iç tabaka görünür, soğuğa hassas | Açık dentin aynı gün kapatılır; parça yapıştırılır ya da kompozitle tamamlanır |
| Sinire ulaşan kırık | Kırık yüzeyde pembe ya da kanayan bir nokta | Acil; genç dişte sinirin canlı kısmı korunmaya çalışılır |
| Yerinden oynama | Diş sallanıyor, itilmiş ya da uzamış görünüyor | Yerine yerleştirilir, birkaç hafta komşu dişlere sabitlenir |
| İçeri gömülme | Diş kısalmış ya da hiç görünmüyor | Röntgen; bazen kendiliğinden geri sürmesi beklenir, bazen yerine getirilir |
| Kök kırığı | Diş sağlam görünür ama sallanır | Röntgenle tanı, sabitleme ve izlem |
Dişin rengi değişirse ne anlama gelir, takip neden gerekir?
Travmanın etkisi bazen haftalar sonra ortaya çıkar, çünkü dişin sinirine giden damarlar kaza anında zarar görmüş olabilir. Bu yüzden ilk haftalarda, ardından yaklaşık 3. ay, 6. ay ve 1. yılda röntgenli kontrol yapıyoruz; bazı yaralanmalarda takip birkaç yıl sürer. Şunları fark ederseniz kontrolü beklemeyin:
- dişin grileşmesi ya da koyulaşması,
- dişetinde sivilce benzeri kabarcık ya da şişlik,
- geçmeyen ağrı veya yeniden başlayan sallanma.
Renk değişimi her zaman sinirin öldüğü anlamına gelmez. Özellikle süt dişlerinde gri renk zamanla açılabilir; bazen de dişin içi kireçlenir ve diş sarımsı bir renk alır, bu çoğu zaman yalnızca izlenir. Enfeksiyon belirtisi olan kalıcı dişte kanal tedavisi gerekir. Kökü tamamlanmış ve yerine takılmış bir dişte kanal tedavisi genellikle ilk iki hafta içinde başlatılır; kökü henüz gelişmekte olan genç dişlerde ise sinirin toparlanma ihtimalini izleyerek karar veriyoruz. Süt dişi travmalarında, alttaki kalıcı diş sürene kadar minesinde leke ya da şekil bozukluğu olup olmadığını da takip ediyoruz.
Kalıcı ön dişini kaybeden gence ne yapılır, kaza nasıl önlenir?
Kurtarılamayan bir kalıcı ön dişte kalıcı çözüm çoğu zaman bir diş implantı olur. Ama çene büyümesi tamamlanmadan implant yapılmaz, çünkü implant komşu dişler gibi büyümeyle birlikte hareket etmez. O zamana kadar boşluk geçici bir protez ya da yapıştırılan bir köprüyle korunur.
Korunmanın en etkili yolu temaslı sporlarda ağız koruyucu kullanmaktır; ağıza göre ölçüyle hazırlananlar hazır olanlardan daha iyi oturur ve konuşmayı daha az engeller. Üst ön dişleri belirgin önde olan çocuklarda kırık riski daha yüksektir; ortodontik değerlendirme bu açıdan da işe yarar.
Sık sorulan sorular
Dişi yerine takmaya çekiniyorum, yanlış takarsam ne olur?
Ters ya da eğik takılan bir dişi klinikte düzeltmek mümkündür; kurumuş bir kökün hücrelerini geri getirmek ise mümkün değildir. Emin olamıyorsanız dişi süte koyup hemen yola çıkmak da doğru bir seçimdir.
Yerinden çıkan dişi suda saklayabilir miyim?
Su, kök yüzeyindeki hücrelere zarar verir; süt, serum fizyolojik ya da tükürük çok daha uygundur. Hiçbirine ulaşamıyorsanız su yalnızca dişin kurumasını önlemek için son çaredir. Sıvı aramak için vakit kaybetmeyin, yola çıkın.
Kırık diş ağrımıyorsa yine de gelmeli miyiz?
Evet. Ağrı olmaması sinirin sağlam olduğunu göstermez; kök kırığı ve yerinden oynama bazen ancak röntgende görülür. Açıkta kalan dentin, bakterilerin sinire doğru ilerlemesine yol açabilir; aynı gün kapatmak sinirin korunmasına yardım eder.
Süt dişine darbe aldı ama düşmedi, ne yapmalıyız?
Muayene ve gerekiyorsa röntgen için gelin. Hafif darbelerin çoğu birkaç gün yumuşak beslenme ve izlemle geçer. Sonraki haftalarda grileşme, dişetinde kabarcık ya da şişlik görürseniz yeniden kontrol gerekir.
Kazadan sonra çocuğum ne yiyebilir?
İlk günlerde yumuşak yiyecekler ve ön dişlerle ısırmayı gerektirmeyen bir beslenme. Dişler sabitlendiyse bölgeyi yumuşak bir fırçayla temizlemeyi sürdürün; dişeti temiz tutulduğunda daha hızlı iyileşir. Emzik ve parmak emmeyi bu dönemde mümkün olduğunca azaltın.
Yetişkinlerde de aynı ilk yardım geçerli mi?
Evet. Yerinden çıkan kalıcı dişte taç kısmından tutmak, kökü ovalamamak, yerine takmak ya da sütte saklamak ve vakit kaybetmeden gelmek yetişkinler için de aynıdır. Fark tedavide çıkar: yetişkinde kökler tamamlandığı için kanal tedavisi daha erken planlanır.
Bu tedavi size uygun mu, emin değil misiniz?
Bize bir fotoğraf gönderin. Neye ihtiyacınız olduğunu — ve neye olmadığını — dürüstçe söyleyelim.