Çene Eklemi Rahatsızlıkları

Çene eklemi (temporomandibular eklem, kısaca TME), kulağın hemen önünde alt çenenin kafatasıyla birleştiği yerdir. Konuşurken, çiğnerken, esnerken sürekli çalışır. Eklemin içinde, iki kemik yüzeyi arasında yastık görevi gören küçük bir disk bulunur. Çene eklemi rahatsızlıkları dediğimiz grup; eklemin kendisinden, bu diskten ya da çeneyi hareket ettiren kaslardan kaynaklanan ağrı ve hareket sorunlarını kapsar. En sık görüleni aslında eklem değil, kas kaynaklı ağrıdır.

Şikâyetlerin büyük çoğunluğu cerrahi gerektirmez ve basit, geri dönüşlü yöntemlerle zaman içinde düzelir. Bu sayfada hangi belirtinin ne anlama geldiğini, ne zaman takip etmenin yeterli olduğunu ve ne zaman ileri inceleme gerektiğini anlatıyoruz.

Hangi belirtiler çene ekleminden gelir?

• Kulak önünde, şakakta ya da çene köşesinde ağrı; çiğnerken artan yorgunluk
• Ağız açıp kapatırken klik sesi, bazen kum sürtünmesine benzer bir ses
• Ağzın tam açılamaması ya da açılırken çenenin bir yana kayması
• Çenenin bir an takılması, kilitlenme hissi
• Kulak muayenesi normal olduğu halde kulakta dolgunluk ya da ağrı

Bu belirtiler başka sorunlardan da gelebilir: iltihaplı bir azı dişi, sinüzit ya da kulak enfeksiyonu çene eklemi ağrısını taklit edebilir. Muayenede ilk iş bunları ayırmak. Çene eklemi şikâyetleri kadınlarda ve genç erişkin yaşlarda daha sık görülür; ama her yaşta ortaya çıkabilir.

Klik sesi tedavi gerektirir mi?

Çoğu zaman hayır. Pek çok kişinin çenesinde ağrı yapmayan bir klik sesi vardır ve bu ses yıllarca değişmeden kalabilir. Genellikle diskin ağız açılırken yerine oturduğunu gösterir. Ağrı, kilitlenme ya da ağız açıklığında azalma yoksa yalnızca ses için tedavi önermiyoruz; hangi değişiklikte tekrar gelmeniz gerektiğini anlatıp takip ediyoruz.

Klik sesi kaybolup yerine ağzı tam açamama geldiyse durum farklıdır: disk artık yerine oturmuyor olabilir. Bu tabloyu erken görmek önemli.

Önce neden koruyucu yöntemler?

Çene eklemi ve kaslarındaki şikâyetler dalgalı seyreder; stresli dönemlerde artar, sonra kendiliğinden azalabilir. Bu yüzden ilk basamakta geri dönüşü olmayan hiçbir işlem yapmıyoruz. Koruyucu tedavi şunlardan oluşur:

1. Çeneyi dinlendirmek. Birkaç hafta yumuşak beslenme, sert ve sakızlı yiyeceklere ara, ağzı çok büyük açmamak; esnerken çeneyi elle desteklemek.
2. Zorlayan alışkanlıkları bırakmak. Sakız çiğneme, tırnak ve kalem ısırma, gündüz diş sıkma, telefonu omuzla çene arasında tutma.
3. Sıcak uygulama ve egzersiz. Kaslara ılık kompres, size gösterilen kontrollü açma-kapama ve germe hareketleri.
4. Gece plağı. Gece sıkma ya da gıcırdatma eşlik ediyorsa sert akrilik bir oklüzal splint kas ve eklem yükünü azaltabilir.
5. İlaç. Gerektiğinde kısa süreli ağrı kesici ya da kas gevşetici; hekim önerisiyle ve sınırlı süreyle.

Çoğu hastada şikâyetler birkaç hafta ile birkaç ay arasında belirgin şekilde azalır. Bazı hastalarda fizyoterapi desteği süreci kolaylaştırıyor. Kontrollerde ağız açıklığını milimetre olarak ölçüyor, ağrıyı da sizinle birlikte puanlıyoruz; böylece "biraz daha iyi gibi" bir histen değil, ölçülebilir bir değişimden yola çıkarak bir sonraki adıma karar veriyoruz. Gece sıkma tablonun önemli bir parçasıysa bruksizm tedavisi sayfasındaki öneriler buraya da uyar.

Dişleri törpülemek ya da kaplatmak çözer mi?

Çene eklemi şikâyeti için dişleri aşındırarak kapanışı "düzeltmek", dişleri topluca kaplatmak ya da yalnızca bu amaçla ortodontiye başlamak güncel bilgiye göre ilk tercih değildir. Bu işlemler geri alınamaz ve şikâyetin geçeceğini göstermez. Kapanış bozukluğu zaten başka sebeplerle tedavi gerektiriyorsa, örneğin ortodontik tedavi planlanıyorsa, bu ayrı bir karardır; ama eklem ağrısı tek başına sağlam dişleri kesmek için bir gerekçe değil.

Ne zaman görüntüleme gerekir?

Her çene ağrısında film çekmiyoruz. Muayene sonrasında şunlardan biri varsa görüntüleme planlıyoruz:

• Koruyucu tedaviye rağmen birkaç haftada düzelmeyen ağrı ya da açma güçlüğü
• Eklemde sürtünme sesi ve kemik değişikliği şüphesi
• Darbe, düşme ya da kaza sonrası başlayan şikâyet
• Kapanışın kısa sürede değişmesi, dişlerin artık eskisi gibi kapanmaması

Panoramik röntgen genel bir bakış sağlar. Kemik yapıyı ayrıntılı görmek gerekirse 3B tomografi, diskin konumunu görmek gerekirse MR istenir; disk yumuşak doku olduğu için röntgende değil MR'da görünür. Hangi görüntünün neyi gösterdiğini oral diagnoz ve radyoloji sayfasında anlattık.

Hangi durumda başka bir hekime yönlendirilirsiniz?

Haftalardır düzelmeyen kilitlenme, ilerleyen eklem hasarı ya da koruyucu tedaviye yanıt vermeyen tablolar çene cerrahisi değerlendirmesi gerektirir. Eklem yıkama (artrosentez) gibi küçük işlemler bu aşamada gündeme gelir; açık cerrahi nadiren gerekir. Birden fazla eklemde ağrı, şişlik ve sabah tutukluğu varsa romatoloji, yüzde uyuşma ya da tarif edilemeyen yanıcı ağrı varsa nöroloji görüşü isteriz. İzmir'de yönlendirme yaptığımızda bulgularınızı ve filmlerinizi yazılı olarak veriyoruz; aynı incelemeleri baştan yaptırmak zorunda kalmıyorsunuz.

Beklemeden başvurmanız gereken durumlar

Ağız açık kalıp kapanmıyorsa (çene çıkığı), darbe sonrası kapanış bozulduysa, yüzde şişlik, ateş, yutma güçlüğü ya da ani uyuşma varsa beklemeyin; aynı gün hekime veya acil servise başvurun. Çıkan çeneyi kendiniz yerine itmeye çalışmayın.